De man aan de top van de piramide van Ponzi

Wie was Bernard Madoff?

De illustere Bernard Madoff, “Uncle Bernie” voor intimi, was in de jaren 90 een gerespecteerd man in de Verenigde Staten en belichaamde de befaamde Amerikaanse droom. Van redder aan het strand van Long Island tot voorzitter van de aandelenmarkt NASDAQ (een effectenbeurs toegespitst op technologiebedrijven): zijn parcours wekte indruk door zijn durf en zijn ambitie. De zakenman stond ook bekend om zijn grenzeloze vrijgevigheid, met zijn talrijke schenkingen aan verenigingen en zijn actieve betrokkenheid bij liefdadige en culturele werken.

Kortom, Madoff was het icoon van zijn tijd, een slangenbezweerder die de markten leek te kunnen manipuleren als geen ander. Alle sterren stonden dus op één lijn opdat hij zou genieten van een blind vertrouwen vanwege zijn tijdgenoten, die bereid waren hem hun spaargeld toe te vertrouwen om de magie te zien gebeuren.

Het begin van de fraude van Madoff

En dit had B. Madoff zelf goed begrepen. Gedragen door de heersende laksheid van een markt die sinds de jaren 80 in de lift zat, werd zijn web snel geweven en verspreid. Alles begint wanneer de makelaar NASDAQ verlaat om zijn eigen beleggingsfondsen op te richten, waarvan het meest emblematische: het “Bernard Madoff Investment Securities”.

Het idee was eenvoudig. B. Madoff infiltreerde in de chique kringen, zoals de talrijke country clubs van PalmBeach, en prees nederig de verdiensten van zijn fondsen aan. De financier had zelfs het lef zich vals te laten begeren, en stond pas toegang tot zijn ongelooflijke fondsen toe in ruil voor een lange periode van verleiding vanwege zijn slachtoffers.

Het fonds Madoff was immers voorbehouden aan de elite, want het pochte erop regelmatige rendementen van een tiental procent per jaar op te leveren! Een vraag rijst dan: hoe was het mogelijk een constant hoog rendement te beloven, ongeacht de marktomstandigheden? Misschien was het de magie van Madoff die haar werk deed.

Helaas bestaat magie enkel in onze favoriete Disney-films en berust het succes van het fonds Madoff in werkelijkheid op een welbekende frauduleuze constructie: het systeem van Ponzi.

Het systeem van Ponzi begrijpen met Nonkel Serafien

Om het goed te begrijpen, duiken we terug in de avonturen van Tante Agatha en Nonkel Serafien. Herinnert u zich: we hadden hen achtergelaten in ons vorige artikel over de volatiliteit van de markten, waar we het belang hadden geleerd van diversificatie, zowel qua activa als in de tijd, voor het portefeuillebeheer.

Om het goed te begrijpen, duiken we terug in de avonturen van Tante Agatha en Nonkel Serafien. Herinnert u zich: we hadden hen achtergelaten in ons vorige artikel over de volatiliteit van de markten, waar we het belang hadden geleerd van diversificatie, zowel qua activa als in de tijd, voor het portefeuillebeheer.

Nonkel Serafien raakt verstrikt in het web van B. Madoff

In 2006 besluit Nonkel Serafien een jaar naar de Verenigde Staten te trekken om zich te wagen aan de Amerikaanse droom. Daar ontmoet hij Madoff, die hem een jaarlijks rendement van 10% belooft in ruil voor een belegging van 200.000€. Onze oude rot Nonkel Serafien ruikt de gouden zaak en belegt het nodige bedrag in het fonds Madoff. In de loop van de avond wordt hij vervoegd door 9 andere personen, waardoor Madoff in totaal 2.000.000€ op zak heeft.

Het instorten van de luchtspiegeling: de val van B. Madoff

Na een jaar denken onze “experts” in financiën elk 20.000€ rijker te zijn geworden. Trots op zichzelf, maar verplicht naar huis terug te keren om zich bij Tante Agatha te voegen, eist Nonkel Serafien zijn 220.000€ op bij Madoff. Maar in 2008, in volle crisis, ontdekt Nonkel Serafien met afschuw dat hij de kleur van zijn geld nooit meer zal terugzien.

De raderwerken van het systeem van Ponzi

In werkelijkheid belegde Uncle Bernie slechts een fractie van de van zijn slachtoffers ontvangen kapitalen, en gebruikte hij de rest om de aan de oudere beleggers beloofde rendementen te financieren. Het gaat dus om een klassiek Ponzi-schema, waarbij het geld van de enen het rendement van de anderen betaalt, zonder enige reële waardecreatie.

Een dergelijk schema kan onopgemerkt blijven zolang het geld met mondjesmaat wordt opgevraagd, en dat was het geval voor de constructie van Madoff. Bij een instorting van de financiële markten zoals in 2008 is het echter onmogelijk om alle beleggers terug te betalen.

De genegeerde aanwijzingen van de fraude van B. Madoff

Nonkel Serafien is verre van de enige die door Bernie werd beetgenomen, en met reden: bepaalde tussenfondsen, die toegang gaven tot het fonds Madoff, waren gereglementeerde fondsen die de beleggers verondersteld werden te beschermen. Dat droeg dus, naast de charme van Madoff, bij tot het klimaat van vertrouwen waarin de beleggers zich bevonden. Een voorbeeld van die gevolgen is LuxAlpha, dat zijn beleggers bijna 762 miljoen dollar aan schadevergoeding zag eisen ten gevolge van hun betrokkenheid bij het Ponzi-schema van Madoff.

Nochtans hadden meerdere elementen de oplettende beleggers moeten waarschuwen. Eerst en vooral, wanneer men naar het prospectus van een van de gereglementeerde subfondsen van het fonds Madoff kijkt, kan men een grafiek waarnemen die de rendementen van het fonds in de loop van de tijd toont. Deze grafiek vertoont een nagenoeg rechte lijn, wat betekent dat de rendementen constant zijn, met zeer (te) zwakke schommelingen.

Nochtans, als u zich ons artikel over de volatiliteit van de markten herinnert, had de analyse van de rendementen van de aandelenindex S&P500 ons getoond dat zelfs een goed gediversifieerde portefeuille jaarlijkse rendementen beloofde die konden variëren tussen -30% en +50%. Aangezien de doelstelling van het fonds erin bestond een gelijkaardige index te repliceren, had de grafiek een veel grotere volatiliteit moeten vertonen.

Vervolgens bleek dat Madoff meerdere functies binnen dit gereglementeerde fonds cumuleerde. Hij trad immers tegelijk op als vermogensbeheerder en als bewaarder, verantwoordelijk voor de bescherming van de activa. Dat gaat in tegen de regels die de gereglementeerde fondsen in Europa beheersen. U kunt begrijpen dat de cumulatie van deze twee functies de bekoring zou kunnen wekken om er met de activa van de beleggers vandoor te gaan.

Conclusie

We zouden nog een veelheid aan alarmsignalen kunnen overlopen. H. Markopoulos, gespecialiseerd in het opsporen van boekhoudkundige en financiële fraude, had er 29 geïnventariseerd, allemaal gerapporteerd aan de Security & Exchange Commission, de financiële regelgevende autoriteiten (zonder veel succes). De aangehaalde voorbeelden volstaan echter om te bewijzen dat elke goede belegger zijn ogen moet openhouden. Veel signalen zijn gemakkelijk op te sporen door blijk te geven van een minimum aan aandacht.

Bovendien herinnert het droevige verhaal van Nonkel Serafien ons aan een van de grondslagen van een goed portefeuillebeheer: de diversificatie van de activa. In zijn ongeluk had hij immers de intelligentie slechts een deel van zijn kapitaal in het fonds Madoff te beleggen.

Tot slot is een eenvoudige regel om te onthouden dat, als u een beleggingsstrategie op het eerste gezicht niet begrijpt, u zich laat informeren bij gekwalificeerde personen alvorens te beleggen, of u zich behelpt met de beschikbare hulpbronnen, terwijl u steeds blijk geeft van kritische zin!

Kernpunten om te onthouden

-> De financiële markten zijn zeer volatiel.
-> Zelfs goed gediversifieerde portefeuilles zijn zeer risicovol. Een lineair traject in de rendementen van een fonds dat een aandelenindex zoals de S&P500 tracht te repliceren, is dus onrealistisch. Een dergelijk traject zou constante rendementen zonder enige schommeling suggereren, wat niet overeenstemt met de realiteit van de financiële markt, waar volatiliteit een essentieel bestanddeel is.
-> Er is geen rendabiliteit zonder volatiliteit, en dat zelfs voor een gediversifieerde portefeuille.
-> Het feit dat een beleggingsfonds gereglementeerd is, mag uw kritische zin niet verhullen.
-> De diversificatie van de activa, alsook in de tijd, maakt het mogelijk de blootstelling aan het risico te verminderen.
-> Blijf bij twijfels over een beleggingsstrategie waakzaam en zoek naar betrouwbare informatie, zoals kwaliteitsvolle opleidingen zoals het opleidingsprogramma in portefeuillebeheer dat Sagora aanbiedt!

Wilt u rustiger navigeren op de woelige wateren van de financiële markten? Aarzel niet om onze website te bezoeken om ons opleidingsprogramma in portefeuillebeheer te ontdekken!

Bronnen

Aït-Kacimi, N. (2021, 14 april). L’escroc Bernard Madoff est décédé en Prison. Les Echos. Geraadpleegd op 24 april 2024 op https://www.lesechos.fr/finance-marches/marches-financiers/age-de-83-ans-bernard-madoff-est-decede-en-prison-1306903

Britannica, T. Editors of Encyclopaedia (2024, May 2). Bernie Madoff. Encyclopedia Britannica. https://www.britannica.com/biography/Bernie-Madoff

de Gasquet, P. (2009, 7 januari). Les rouages du “système” Madoff mis à nu. Les Echos. Geraadpleegd op 24 april 2024 op https://www.lesechos.fr/2009/01/les-rouages-du-systeme-madoff-mis-a-nu-1081132

Le Monde. (2008, 20 december). Comprendre l’affaire Madoff. Le Monde. Geraadpleegd op 24 april 2024 op https://www.lemonde.fr/economie/article/2008/12/19/comprendre-l-affaire-madoff11333543234.html

Mamou, Y.. (2009, 9 februari).​​ Les victimes du scandale Madoff mettent en cause les cabinets d’audit. Le Monde. Geraadpleegd op 6 mei 2024 op https://www.lemonde.fr/la-crise-financiere/article/2009/02/09/les-victimes-du-scandale-madoff-mettent-en-cause-les-cabinets-d-audit11527611101386.html

Markopoulos, H. (2005, November 7). The World Largest Hedge Fund is a Fraud. https://math.nyu.edu/~avellane/madoffmarkopoulos.pdf

Samois, O. (2021, 14 april). Décès de Bernard Madoff, le Ponzi du XXIe siècle. L’Echo. Geraadpleegd op 24 april 2024 op https://www.lecho.be/entreprises/services-financiers-assurances/deces-de-bernard-madoff-le-ponzi-du-xxi-siecle/10298083.html

Schmit, M. (2023). Banking and Asset Management. Understanding Banking Performance [Diapositieven].